Ugrožen jedinstveni mural u sinagogi

Sramota: Jevrejska groblja i bogomolje širom Bačke zapušteni su i devastirani, a pred uništenjem je i izuzetan mural na plafonu apatinske sinagoge. Većina jevrejskih bogomolja i grobalja u Bačkoj je zapuštena, srušena ili promenila je namenu, pa je od posebne važnosti da se sačuva izuzetna apatinska sinagoga, stara više od dva veka. U njoj se krije i jedan neobičan mural, a pošto je u veoma ruiniranom stanju, hitno mu je potrebna restauracija.
Mural na plafonu sinagoge je ispisan hebrejskim pismom, ali obrnutim redosledom slova, koja se mogu čitati jedino pomoću ogledala.
- Osim toga, mural je u slikarskom ambijentu koji podseća na neobarok, što nije tipično za sinagoge. Konsultovao sam tri rabina koji su završili judaizam u Mađarskoj i kojima je ta škola umetnosti bliska, ali ni oni nisu imali racionalno objašnjenje. Arhitekta sinagoge je nepoznat, kao i slikar koji je oslikavao zidove - naveo je Ivan Čerešnješ, arhitekta i predavač na Hebrejskom univerzitetu za umetnost u Jerusalimu, u prepisci sa hroničarom apatinskih crkvi Borisom Mašićem, nakon što je pre dve decenije obišao sve sinagoge na području bivše Jugoslavije i ostao zapanjen otkrićem ovog murala.
Apatinska sinagoga je izgrađena 1885. godine, a 1955. prodata je baptistima. Veoma je ruinirana i potrebna joj je zaštita. Što se tiče samog murala, pretpostavljam da ga je možda naslikao Franc Lor, koji je iz Mađarske često oslikavao katoličke crkve u ovom delu Vojvodine - kaže Mašić, i dodaje da je zaštita sinagoge potrebna jer je ona deo kulturnog nasleđa apatinskih Jevreja, baš kao je neophodna restauracija i dva jevrejska groblja, od kojih je jedno prekriveno korovom, dok drugo, samoinicijativno, održava žena koja stanuje u blizini. Prema rečima Saše Cvejina, predsednika Jevrejske opštine Sombor, zajednica nema novca za održavanje grobalja, te su zapuštena i ostala jevrejska groblja u Bačkoj - u Somboru, Crvenki, Sivcu, Bačkom Monoštoru...

- Jevrejska opština u Somboru nema sredstava da plaća održavanje groblja. Smatramo da bi taj posao trebalo da obavljaju komunalna preduzeća u svim mestima, ali u pregovorima u Somboru nismo stigli daleko, a slično je i u drugim mestima. Strašno je što se od šiblja i korova ne može prići spomenicima na groblju u njivama Štajera kod Apatina. Paori znaju da se tu nalazi groblje, zbog čega pažljivo zaoravaju oranice da, iz pijeteta, ne bi oskrnavili spomenike - navodi Cvejin. Drugo jevrejsko groblje na periferiji Apatina, na kraju ulica Matije Gupca i Radničke, ograđeno je zidom i žicom i o njemu već pune dve decenije, bez dinara naknade, brine baka Joka, čija se kuća nalazi u neposrednoj blizini. - Održavam ga jer ne mogu da dopustim da zaraste u korov. Pre mene je to radila komšinica, ali više nema snage za to, pa sam ja nastavila - kaže baka Joka, i dodaje da je od svoje penzije napravila žičanu ogradu kako bi ga zaštitila.
- Jevrejske delegacije su ranije dolazile u obilazak, popravljena je zidana ograda, ali zbog starosti i dalje se urušava i preti prolaznicima - upozorava ova humana žena, pokazujući grobnicu u koju su sahranjeni članovi jedne bogatije jevrejske porodice, a koja je više puta devastirana u potrazi za vrednim predmetima i u kojoj se i danas mogu videti kosti i lobanje.
J. Miljuš